Pacyfikacja podwarszawskiej osady Wawrzyszew została przeprowadzona przez Niemców w trzecim dniu powstania warszawskiego. 3 sierpnia 1944 r. żołnierze okupanta częściowo spalili miejscowość, mordując ponad 30 osób, w tym kobiety i dzieci.

W pobliżu wsi znajdowało się silnie obsadzone przez Niemców Lotnisko Bielany. W dniach 1-2 sierpnia 1944 r., żołnierze Armii Krajowej kilkukrotnie podejmowali nieudane próby zdobycia lotniska. Walki częściowo objęły również Wawrzyszew, choć już z mniejszym nasileniem.

Po odparciu powstańczych ataków Niemcy zemścili się na mieszkańcach Wawrzyszewa. Rankiem 3 sierpnia do osady wtargnęli żołnierze okupanta należący do formacji SS. Domy obrzucano granatami i podpalano, a ich mieszkańców wypędzano. Opornych i ociągających się zabijano na miejscu. Ponadto kilkunastu mężczyzn Niemcy zamordowali strzałami w tył głowy. Łącznie od kul, odłamków granatów i w płomieniach zginęło tego dnia ponad 30 mieszkańców Wawrzyszewa, w tym kobiety i dzieci. Wieś częściowo spalono, ucierpiał zwłaszcza tzw. Wawrzyszew Stary (przedłużenie ulicy Żeromskiego). Ocalali mieszkańcy zostali wysiedleni.

Ofiary pacyfikacji Wawrzyszewa upamiętnia metalowy krzyż z tablicą, usytuowany u zbiegu ulicy Wólczyńskiej z Wolumen. Na tablicy znajduje się napis o treści: „W tym miejscu 3 sierpnia 1944 r. Niemcy zamordowali ok. 50 mieszkańców Wawrzyszewa i żołnierzy AK”.

Ważnym wydarzeniem w dziejach Warszawy była umowa zawarta pomiędzy księciem warszawskim Januszem I a mieszczanami Warszawy, potwierdzona przywilejem z dnia 23 listopada 1379 r. Mieszczanie zostali zobligowani do otoczenia Warszawy murem w sposób następujący: od wieży Dworzańskiej miał być przeprowadzony mur aż do Wielkiej Wieży Grodzkiej, inny mur miał zostać wystawiony od strony Wisły - od  punktu, gdzie urywa się stary mur, aż do bramy dworcowej zwanej Żórawiem, czyli od tyłów załamka Krzywego Koła, całą ulicą Brzozową, aż do wymienionej bramy dworcowej. Tym sposobem mur miejski, łącznie z fortyfikacjami dworca książęcego, miał odtąd tworzyć zamknięte koło. W umowie zastrzeżono jednocześnie, że wszystkie baszty na dawnym murze, oprócz Dworzańskiej wieży, będą nadbudowane aż do wysokości mającej bramę wjazdową „wieży mieszczan”, tj. późniejszej „bramy Krakowskiej”. Ta zaś ostatnia otrzymać miała lepszą niż dotychczas konstrukcję.

By ułatwić obywatelom miasta wykonanie tych robót, książę w/w aktem zwolnił ich na lat 8 od wszelakich danin, podatków i ciężarów. Jednocześnie na ten czas nadał miastu Warszawie wszelkie dochody z pięciu wsi książęcych: Wielkiej Woli, Wawrzyszewa, Jazdowa, Mostków i Młocin, z wyłączeniem kar sądowych i targowego. Ostatnia z tych pięciu wsi – Młociny, była obciążona sumą 34 groszy praskich na rzecz dworzanina książęcego Arnolda, więc miasto miało obowiązek spłacenia tej sumy.

Źródło: Warszawa średniowieczna – Dawne mury warowne miasta Starej Warszawy – Maksymilian Baruch, Towarzystwo Miłośników Historii Warszawa 1929

Podczas okupacji, wieś Wawrzyszew oraz Młociny, Gać (Radiowo), Placówka i Wólka Węglowa wraz z Puszczą Kampinowską była terenem działań VIII Rejonu „Łęgów” VII Obwodu „Obroża” Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, którego zadaniem powstańczym było uderzenie na lotnisko bielańskie (teren obecnych osiedli Wrzeciono i Wawrzyszew) oraz zamknięcie szosy Warszawa – Modlin, dla ochrony Stolicy od strony Modlina. Rozkaz nakazujący „W” dowódca Regionu kpt. Józef Krzyczkowski ps. „Szymon” otrzymał 1 sierpnia 1944 r. ok. godz. 15:00. Do rozpoczęcia działań pozostało więc zaledwie 2 godziny. Kpt. „Szymon” wiedział jednak, że podstawowym warunkiem powodzenia Powstania będzie jednoczesne uderzenie, wobec czego podjął decyzję o ataku w wyznaczonej godzinie zmobilizowanymi do tej pory oddziałami.

Wysłał do dowódcy stacjonujących w głębi Puszczy Kampinoskiej oddziałów Zgrupowania Stołpecko-Nalibockiego por. Adolfa Pilcha ps. „Góra” rozkaz nakazujący bezzwłoczny marsz w rejon wzgórza 103 na Łużach. Jednocześnie rozkazał, aby szwadron kawalerii zamknął szosę Warszawa – Modlin na wysokości Pieńkowa.

Dokładnie o godz. 17.00 na bronione przez 700 żołnierzy niemieckich, gniazda karabinów maszynowych i artylerię lotnisko uderzył I batalion por. Janusza Langera ps. „Janusz”, składający się z trzech niepełnych kompanii – por. Zygmunta Sokołowskiego ps. „Zetes”, ppor. Henryka Dobaka ps. „Olsza” i por. Józefa Snarskiego ps. „Czarny” – łącznie 190 żołnierzy. Nie były to siły wystarczające do zdobycia silnie umocnionego lotniska. Por. „Janusz” otrzymał więc rozkaz wiązania nieprzyjaciela ogniem, dla odciążenia wykonujących swoje zadania oddziałów Żoliborza i Bielan.
Początkowo zaskoczeni Niemcy cofali się przed nacierającymi, ponosząc straty. Wkrótce jednak dała się odczuć ich przewaga ogniowa. Naszym oddziałom wyczerpywały się skąpe zapasy amunicji. Po dwóch godzinach walki, por. „Janusz” uznając, że wyznaczone mu zadanie wykonał, wycofał oddziały w rejon wzgórza 103. W walce poległo 5 naszych żołnierzy, a 12 zostało rannych. Straty Niemców szacowano na 6 zabitych i 10 rannych.

W nocy z 1 na 2 sierpnia 1944 r. do miejsca koncentracji dotarły oddziały por. „Góry” – dwa bataliony piechoty, dywizjon kawalerii oraz szwadron CKM, łącznie 984 żołnierzy. Wczesnym rankiem, w strugach ulewnego deszczu, połączone siły VIII Rejonu i oddziałów nalibockich, w składzie – batalion por. „Janusza”, batalion por. Witolda Pelczyńskiego ps. „Dźwig” i szwadron CKM-ów por. Jarosława Gąsiowskiego ps. ”Jar”, ruszyły do natarcia z zadaniem zdobycia lotniska (żołnierze szli do ataku mając w ręce jedynie 5-strzałowe pistolety). Natarcie prowadził dowódca Rejonu kpt. „Szymon”.
Odbyta dzień wcześniej walka wykluczyła możliwość zaskoczenia, w związku z czym Niemcy byli dobrze przygotowani do obrony. Pomimo brawurowego nacierania naszych oddziałów, siła ognia nieprzyjaciela przytłoczyła atakujących, padli zabici i ranni. Zginął dowódca I batalionu por. „Janusz” oraz dowódcy kompanii kpt. Ignacy Jezierski ps. „Karaś” i por. Jerzy Piestrzyński ps. „Helski”. Ranny został kpt. „Szymon”, który dalsze dowodzenie przekazał por. „Górze”. Dowódcę Regionu przewieziono natomiast do szpitala w Laskach, gdzie kapelanem był wtedy ksiądz Stefan Wyszyński, przyszły prymas.
Walka trwała, ale nasze oddziały natrafiały na coraz silniejszy opór, a ponadto Niemcy wprowadzili broń pancerną i samoloty. Nie widząc możliwości przełamania obrony – siła ognia nieprzyjaciela wzrastała, a naszym oddziałom wyczerpywała się amunicja – por. „Góra” wycofał oddziały w rejon Łuży. W bitwie poległo 31 żołnierzy, a 45 odniosło rany. Straty Niemców oszacowano na 20 zabitych i 30 rannych.
Pomimo, iż nie udało się zdobyć lotniska, straty zadane przez powstańców uniemożliwiły jego wykorzystanie przeciw miastu.

W czasie kiedy walczono na lotnisku, III szwadron kawalerii pod dowództwem wachm. pchor. Narcyza Kulikowskiego ps. „Narcyz”, zamykający szosę od strony Modlina, zatrzymał kolumnę Niemców pod Pieńkowem, niszcząc w walce kilkanaście samochodów ciężarowych, zabijając 26 nieprzyjaciół. Straty własne to 1 zabity i 2 rannych. Zdobyto 16 karabinów, 3 pistolety i sporo amunicji.

Źródło: http://www.aan.gov.pl/obroza/42.html

• XIV w. – pierwsze wzmianki o osadzie szlacheckiej Wawrzeńszewo.
• 23 listopada 1379 r. – książe warszawski Janusz układa się z mieszczanami warszawskimi ws. wybudowania murów z wieżami wokół miasta, za co oddaje im w użytkowanie wsie: Wawrzyszew, Jazdów, Mostki i Młociny, które mają wykupić z rąk Arnolda Warszawskiego, zastrzegając pobieranie dla siebie kar sądowych i targowego.
• 1408 r. – osada podlega wójtowi Starej Warszawy z nadania księcia Janusza Starszego.
• 20 sierpnia 1542 r. – erygowanie parafii pw. św. Marii Magdaleny na Wawrzyszewie (budowę kościoła – dzisiejszego prezbiterium - ukończono w 1548 r., korpus nawowy dobudowano w XVIII w., w 1826 r. dzwonnicę i plebanię, kruchtę w 1830 r.), pierwotnie fundacji nadwornego lekarza króla Zygmunta Augusta - Baltazara Smosarskiego.
• 1777 r. – Wawrzyszew należy do warszawskich benedyktynek i liczy około 20 domów.
• 1796 r. – wieś zostaje spustoszona w czasie insurekcji kościuszkowskiej.
• 1819 r. – przejęcie wsi przez Instytut Agronomiczny z Marymontu i prace melioracyjne, powstanie tzw. stawów Brustmana i słynna w owym czasie hodowla owiec.
• 1820 r. – istnieje tu dwór otoczony z 3 stron kanałem i od północy stawem (na wprost wylotu dzisiejszej ul. Aspekt, między kościołem a ul. Wolumen),  do dziś zachowała się zachodnia odnoga kanału i staw.
• 1830 r. – założenie Cmentarza Wawrzyszewskiego.
• 1868 r. – dekretem cara Aleksandra II właścicielem folwarku Wawrzyszew staje się generał-adiutant Aleksander Władimirowicz Patkul.
• 1918 r. – donatariuszem folwarku Wawrzyszew jest Włodzimierz Patkul.
• 1919 r. – wchodzi w życie ustawa sejmowa kładąca kres istnieniu dóbr donacyjnych, jakim był Wawrzyszew, przenosząc jego wlasność na Państwo Polskie.
• 3 sierpnia 1944 r. (trzeci dzień powstania warszawskiego) – Niemcy pacyfikują Wawrzyszew (oddziały niemieckie częściowo spaliły miejscowość, mordując ponad 30 osób - w tym kobiety i dzieci, pozostali mieszkańcy zostali wysiedleni).
• 1951 r. – włączenie Wawrzyszewa do Warszawy w dzielnicy Żoliborz.
• lata 70. XX w. – budowa osiedla mieszkaniowego Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (projektu Ryszarda Tomickiego) i prawie całkowite zniszczenie układu starych ulic.
• 1994 r. – włączenie Wawrzyszewa do gminy Bielany.
• 1996 r. – konsekrowanie nowego kościoła pw. Maryi Matki Zawierzenia na Wawrzyszewie.
• 2002 r. – włączenie Wawrzyszewa do dzielnicy Bielany.

Obecnie rejon Wawrzyszewa, wyznaczony przez Miejski System Informacji (tj. system lokalnego oznakowania Warszawy), obejmuje jedynie Nowy Wawrzyszew i Cmentarz Wawrzyszewski (nie obejmuje natomiast Starego Wawrzyszewa, który znalazł się w obrębie Chomiczówki):

• ul. Kasprowicza od północy,
• al. Reymonta – ul. Oczapowskiego od wschodu,
• ul. Wólczyńska z Cmentarzem Wawrzyszewskim po drugiej stronie ulicy od południa,
• ul. Nocznickiego od zachodu.

Osiedle Wawrzyszew kończy się wcześniej niż rejon, bo na ulicy Sokratesa.

Źródło: Wikipedia

cm. Wawrzyszewski

Cmentarz rzymskokatolicki. Został założony jako wiejski cmentarzyk dla mieszkańców Wawrzyszewa oraz późniejszej Chomiczówki. Zajmuje powierzchnię 6,5 ha i był 2-krotnie powiększany. Najstarszy grób pochodzi z roku 1830 - to grób „sztabskapitana Konstantego Brzozowskiego z 2 batalionu saperów zmarłego we wsi Wawrzyszew 8.VII.1830″. Następna grupa grobów to nieliczne nagrobki przedwojenne, oraz kwatera wojenna - 500 żołnierzy 30 Pułku Strzelców Kaniowskich poległych w obronie północnych rubieży Warszawy w 1939 roku, pochowanych wraz z dowódcą, majorem Bronisławem Kamińskim. Obok mogił żołnierzy września 1939 znajdują się groby żołnierzy powstania warszawskiego oraz groby ludności cywilnej rozstrzelanej w 1939 na Wawrzyszewie. Większą część cmentarza stanowia jednak groby powojenne - jest to obecnie cmentarz komunalny.

Jako że sam cmentarz jest mały, rolę kaplicy cmentarnej odgrywa położony po drugiej stronie ulicy Wólczyńskiej kościół św. Marii Magdaleny, gdzie w przedsionku można zobaczyć kilka epitafii z przełomu XIX/XX w - m.in. dziedziców Powązek Antoniny i Józefa z Werbna Łaszczyńskich.

Ważniejsze groby:

• sztabskapitana Konstantego Brzozowskiego z 2 batalionu saperów zmarłego we wsi Wawrzyszew 8.VII.1830,
• Barbary z Chomiczów Jahołkowskiej (żony jednego z założycieli Chomiczówki),
• profesora Jerzego Jakubowskiego, znawcy prawa prywatnego międzynarodowego i międzynarodowego prawa handlowego,
• Anny Jantar, piosenkarki,
• Kazimierza Kucharskiego, lekkoatlety (grób symboliczny),
• majora Tadeusza Makowskiego, organizatora Centralnej Biblioteki Wojskowej,
• Wiesława Maniaka, lekkoatlety
• Macieja Nowickiego, architekta,

oraz:

• mogiła 500 żołnierzy 30 pułku Strzelców Kaniowskich w 109 zbiorowych kwaterach,
• 2 zbiorowe mogiły 53 żołnierzy zamordowanych w czasie powstania warszawskiego.

Żrodło: Wikipedia

W 1934 r. zapadła decyzja o likwidacji lotniska mokotowskiego, w jego miejsce miały powstać trzy inne: lotnisko sportowe na Bielanach, wojskowe na Okęciu i komunikacyjne na Gocławiu. Do budowy lotniska bielańskiego przystąpiono w roku 1938. W 1939 r. wytyczone było pole wzlotów, jednak bez zbudowania budynków.

W czasie II wojny światowej lotnisko zostało zajęte i znacznie rozbudowane przez Niemców. W roku 1944 stacjonowały tu cztery eskadry rozpoznawcze Luftwaffe. Znajdowała się tutaj także tymczasowa baza dla tranzytowych lotów transportowych, służących do uzupełnienia stanów i sprzętu z frontu wschodniego. Pod lotnisko zajęto ogromny teren pomiędzy Wawrzyszewem, Gacią (Radiowo), Placówką, Młocinami i Bielanami. Od strony obecnych starych Bielan granica szła od Wawrzyszewa ulicą Wolumen, którą prostoliniowo przedłużono aż do Marymonckiej (dziś przedłużenie to nie istnieje). Od tej ostatniej ulicy przeprowadzono wzdłuż nowej drogi bocznicę kolei łomiankowskiej, w nowej roli zaopatrującej lotnisko. Jednocześnie zlikwidowano stację na Młocinach, ale wykorzystywano stację przy AWF-ie, gdzie wyładowywano zaopatrzenie i opał dla niemieckiego garnizonu. Wzdłuż ul. Wolumen i jej przedłużenia, od strony obecnej ul. Lindego i lasku, Niemcy wystawili rząd baraków oraz jeden znacznie większy, dwuskrzydłowy budynek, który stał na terenie obecnego lasku, w pobliżu ul. Kasprowicza (zachowały się betonowe piwnice). Samoloty wykorzystywały nie tylko stary pas, ale też trawiaste lądowiska. Przebudowa lotniska doprowadziła do zaniku wielu dawnych, lokalnych dróg i utworzenia nowych.
W połowie kwietnia 1943 r. doszło do pierwszej polskiej akcji na terenie lotniska, kiedy to grupa sabotażowa AK por. Konstantego Kierkowskiego ps. „Giedroyć” spaliła barak i skład materiałów pędnych.
Niezwykłym wydarzeniem była katastrofa niemieckiego Junkersa, który spadł na dom przy ul. Zuga 6. Stało się to już po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej.

Plan ataku AK "Osjan" na lotnisko bielańskie

W nocy z 3 na 4 maja 1944 r. na lotnisku bielańskim oddział specjalny AK „Osjan” kpt. Jana Andrzejewskiego ps. „Jan” zniszczył aż pięć samolotów transportowych Ju-52/3m. Atak ten był zaskoczeniem dla Niemców, podejrzewano nawet, że zniszczenia nastąpiły w wyniku alianckiego nalotu, dzięki czemu oddział wycofał się bez strat.
Po wybuchu powstania „Grupa Kampinos” AK w dniach 1 i 2 sierpnia 1944 r. przeprowadziła kolejne ataki na lotnisko, ale nie były one udane z uwagi na znaczną przewagę wojsk niemieckich (więcej nt. tych akcji w artykule z 1 sierpnia 2009 r. pt. Godzina „W” na Wawrzyszewie i w okolicy). Lotniska nie udało się opanować, ale straty zadane przez partyzantów uniemożliwiły wykorzystanie lotniska przeciw Warszawie.

Ostatecznie lotnisko zlikwidowano na początku lat 50. XX wieku – jego teren zagospodarowano użytkami rolnymi, głównie pastwiskami.  Obecnie na tym terenie znajdują się osiedla Wrzeciono i Wawrzyszew.

Źródło: „Bielany. Przewodnik Historyczno-Sentymentalny”, praca zbiorowa, wyd. Urząd Dzielnicy Bielany m.st. Warszawy, Warszawa-Bielany 2003

kościół św. Marii Magdaleny

Zabytkowy kościół w Wawrzyszewie ufundował Baltazar Smosarski, lekarz króla Zygmunta Augusta.

Zbudowano go w latach 1543-1548 dla powołanej w 1542 r. parafii. W XVIII w. dobudowano niewielką nawę, w 1826 r. – ogrodzenie, w 1830 r. – kruchtę, w 1870 r. – zakrystię. Wskutek tych przekształceń ładna jednonawowa budowla z zamkniętym półkoliście prezbiterium składa się z elementów późnorenesansowych (prezbiterium), barokowych (nawa) i klasycystycznych (kruchta). Ponieważ stoi na uboczu, nigdy nie była zniszczona.

Zachowała cenne wyposażenie: ołtarz główny i dwa ołtarze boczne z XVIII w. Warte uwagi są obrazy z XVIII w. Św. Jan Nepomucen słuchający spowiedzi i Matka Boska Różańcowa, piaskowcowa chrzcielnica z XVI w., krucyfiks z XVI w. (w kruchcie), epitafia z XIX i XX w. W prezbiterium po lewej stronie widnieje herb fundatora.

Stojące obok kościoła dzwonnica i plebania pochodzą z 1826 r., a kaplica przedpogrzebowa z 1882 r. Obecnie funkcje świątyni parafialnej pełni obszerniejszy nowy kościół, a zabytkowy otwierany jest tylko okazjonalnie.

Źródło: Pascal

Fort II („Wawrzyszew”) – to jeden z fortów Twierdzy Warszawa, wybudowany w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Dzisiaj nazywany jest powszechnie fortem „Wawrzyszew”. Poprzednim w kolejności jest Fort I „Bielany”, zaś następnym wysunięty przed linię Fort IIA „Babice”.
Fort wzniesiono z zadaniem zamknięcia luki pomiędzy terenami leśnymi, ciągnącymi się pod postacią Puszczy Kampinoskiej wiele kilometrów w kierunku zachodnim i północnym, oraz Wisłą. Ze względu na ukształtowanie terenu został zaprojektowany jako dzieło nieregularne (schemat), co stanowi rzadkość w ówczesnej fortyfikacji rosyjskiej na ziemiach polskich. Fort miał około 400 metrów szerokości u podstawy oraz około 250 metrów głębokości (wzdłuż osi). Otoczony został mokrą fosą, przy czym czoło i prawy bark były w sposób typowy dla takich dzieł bronione z wałów, zaś dla obrony barku lewego wzniesiono półkaponierę (1). Fort posiadał dwa wały – dla artylerii i piechoty (2). Głównym obiektem zaplecza były ceglane koszary (3), mające około 130 metrów długości i zakończone na obydwu krańcach nadbudówkami. Szyi broniła duża kaponiera, osłonięta charakterystycznym dziełem ziemnym o narysie małego bastionu (4). W szyi fortu, już poza obrębem rowów, wzniesiono niewielki schron amunicyjny.

W czasie modernizacji twierdzy przebudowano układ ziemny fortu. Po 1909 roku, w ramach jej likwidacji, fort został rozbrojony i częściowo rozebrany.

W czasie II wojny światowej mieściły się tutaj niemieckie magazyny. W 1943 roku oddział bojowy PPS dokonał na nie wypadu, niszcząc część materiału wojennego.

Obecnie teren fortu jest podzielony na części. W szyi mieszczą się warsztaty i magazyny, zaś w części czołowej – ośrodek wypoczynkowy. Fosa fortu stanowi jeden z czystszych zbiorników wodnych tej części Warszawy.

Umocnienie znajduje się na północ od dzisiejszego lotniska na Bemowie. Prowadzi do niego ulica Kalinowej Łąki, stanowiąca odnogę ulicy Księżycowej.

Wpisany do rejestru zabytków jako: Fort II „Wawrzyszew”, ul. Księżycowa, 1883, nr rej.: 1560-A z 30.11.1993

źródło: Wikipedia